Anyż, czyli znajomy głos w nieoczekiwanym miejscu

Mały owoc pod kwiatami

Anyż, czyli biedrzeniec anyż, to Pimpinella anisum, roślina z rodziny selerowatych (Apiaceae), do której należy także pietruszka. W opisie North Carolina State University roślina jest słodka i silnie aromatyczna, smakiem przypomina lukrecję, a jej olejki znajdują zastosowanie w perfumach i mydłach.² Anyż ma więc swoje miejsce w świecie zapachów zarówno jako surowiec, jak i za sprawą skojarzeń z jedzeniem.

Znane „nasiona” z botanicznego punktu widzenia są owocami. W udostępnionym przez Kew opisie z Flora of Iraq mają kształt kolby, po dojrzeniu są brunatnawe i widać na nich jasne żebra. Według tego opracowania mierzą zaledwie 3–4 milimetry długości.³ Kilka milimetrów może pomieścić wyjątkowo łatwy do rozpoznania aromat. Rozmiar niewiele mówi o charakterze.

Warto zwrócić uwagę na żebra i delikatne włoski na powierzchni, bo przypominają o suchej, wyczuwalnej w dotyku stronie owocu. Perfumy mogą przywoływać anyż wyraźną, aromatyczną linią zamiast ciemnego wrażenia, jakie zostawia ciągnący się cukierek. Jeśli opis wydaje się mylący, najpierw wyobraź sobie te małe owoce o jasnych żebrach. Łatwiej wtedy pomyśleć o czymś słomkowym, drobnoziarnistym i ziołowym, przez co biegnie nić znajomej słodyczy.

Dwa anyże o bardzo różnych sylwetkach

Biedrzeniec anyż i efektowna przyprawa w kształcie gwiazdy, którą widać na tylu zdjęciach, pochodzą z różnych roślin. Anyż gwiazdkowy to Illicium verum, wiecznie zielone drzewo o zdrewniałym, promieniście zbudowanym owocu. World Agroforestry opisuje ten owoc jako układ łódkowatych komór, z których każda mieści jedno nasiono.⁴ Jednoroczna roślina zielna i wiecznie zielone drzewo mają częściowo zbieżne aromaty, choć ich budowa jest zupełnie inna.

To rozróżnienie jest ważne, bo „anyż” może stać się ogólnym określeniem wrażenia zmysłowego. Można mieć na myśli słodkie, lukrecjowe wrażenie bez wskazywania konkretnego źródła botanicznego. W codziennym opisie to zrozumiałe, a w encyklopedii warto przypisywać nazwy właściwym roślinom. Na tej stronie jest miejsce dla maleńkiego żebrowanego owocu. Zdrewniała gwiazda ma osobną historię.

Nie trzeba robić z tego podobieństwa zawodów. Jeśli perfumy przypominają ci anyż, rozpoznajesz pokrewieństwo aromatów, choć na tej podstawie nie zawsze da się ustalić, jakiego surowca użyto. Nuta zapachowa anyżu może też być interpretacją w ramach akordu, bez udziału samej przyprawy. Zacznij od wrażenia, a potem sięgnij po konkretne informacje o pochodzeniu surowca, jeśli producent je podaje.

Zestawienie obu owoców przypomina, jak łatwo znajomy zapach może przesłonić różnicę. Ich sylwetki od razu pokazują to, co ogólne określenie zapachowe potrafi ukryć.

Nasionko i czarny cukierek

Lukrecja to najwygodniejsze porównanie, ale mieści w sobie kilka możliwych doznań. Miękki czarny cukierek przywodzi na myśl ciemną słodycz, która ciągnie się przy gryzieniu. Suche, aromatyczne nasionko kojarzy się z czymś lżejszym i bardziej kruchym. Kieliszek mocnego alkoholu o zapachu anyżu wprowadza jeszcze inną scenerię. Jest w niej ostrość, powietrze i skojarzenie z napojem zamiast z ustami pełnymi cukru.

Potraktuj je jako własne punkty odniesienia. Jeśli najpierw zwracasz uwagę na ciemną, niemal lakierowaną powierzchnię cukierka, anyżowe wrażenie może wydawać się śmiałe i wyraziste jak grafika. Jeśli twoją uwagę przyciąga mały, suchy owoc, efekt może być zarysowany delikatniej, jak jasne zioło, przez które biegnie słodka nić. Żaden z tych opisów nie jest obowiązkowy. Kontrast pomaga ustalić, co rzeczywiście wyczuwasz w całych perfumach.

Można też lubić zapach, choć nie przepada się za kulinarnym skojarzeniem. W perfumach anyżowy kontur może się zarysować na tle kwiatów lub suchego drewna i wydać się intrygującym detalem, który nie kojarzy się ze słodyczami. Z kolei miłośnikom anyżowych cukierków bardzo surowa interpretacja może dawać mniej poczucia przytulności, niż się spodziewają. Lepiej wiedzieć, która strona nuty zapachowej sprawia ci przyjemność, niż deklarować jej dozgonną wierność.

Możesz zadać sobie całkiem konkretne pytanie. Czy przypomina mi to sam cukierek, przyprawę w jego środku, czy po prostu wspólny im zarys aromatu?

Słodycz, suchość i aromat mogą współistnieć

W języku zapachów „słodki” i „suchy” się nie wykluczają. Słodycz może opisywać rozpoznawalny charakter aromatu, a suchość fakturę, która go otacza. Anyż dobrze nadaje się do ćwiczenia tego rozróżnienia. Wyobraź sobie słodką linię nakreśloną tuszem na zwykłej kartce. Od tej linii cały arkusz nie zamieni się w syrop.

Suche wrażenie anyżu może być smukłe i lekko drzewne, z odrobiną przestrzeni wokół charakterystycznej nuty zapachowej. Pełniejsza interpretacja może mieć połysk i niemal cukierkową krągłość. Na kwiatowym tle anyż może dać się odczytać jako zaskakujący ciemny akcent, a obok czegoś gorzkiego i ziołowego może przywodzić na myśl atmosferę aperitifu. Tak można opisywać wyobrażone scenerie, bez narzucania perfumom sztywnych reguł.

Warto też zwrócić uwagę na wyrazistość. Czy anyż pozostaje rozpoznawalny jako drobna, czysta kreska, czy ginie w ogólnej mieszaninie słodyczy i przypraw? Każdy z tych efektów może ci odpowiadać. Wyraźna kreska bywa dowcipna i nieco ekscentryczna. Gdy anyż wtapia się w całość, może dać poczucie znajomości bez zmuszania wszystkich przy stole do rozmowy o lukrecji.

Spróbuj wychwycić obok słodyczy także świeży akcent. Chodzi po prostu o wrażenie przestrzeni, bez obietnicy fizycznego chłodu. Pomyśl o różnicy między pudełkiem ciasno wypełnionym słodyczami a śladem zapachu, który niesie się w powietrzu.

Od suchego owocu do aromatycznego surowca

Europejska Agencja Leków definiuje olejek anyżowy jako olejek eteryczny otrzymywany przez destylację z parą wodną suchych, dojrzałych owoców Pimpinella anisum.⁵ Ten krótki opis procesu pomaga zrozumieć, dlaczego anyż w perfumach może wydawać się bardziej płynny i precyzyjnie zarysowany niż zmielona przyprawa. Surowiec aromatyczny zmienił postać, więc opis dotyczy już czegoś innego niż widoczna okrywa owocu i jego żebra.

Jest tu również miejsce na różne wspomnienia. Kto zna roślinę, może rozpoznać jej delikatną zieloną konstrukcję. Kto zna się na wypiekach, może pomyśleć o ciastku. Komuś innemu od razu stanie przed oczami czarny cukierek. Dobry opis może pomieścić wszystkie trzy skojarzenia bez sprowadzania ich do jednej sceny.

Kiedy wrócisz do perfum, odłóż na chwilę etykietę. Zauważ, czy anyżowe wrażenie jest ciemną plamką, jasną nicią czy rozlaną warstwą aromatu. Potem wróć do nazwy i sprawdź, czy ci pomaga. Najciekawsza może się okazać wersja, która zachowuje niepowtarzalny charakter anyżu, ale przenosi go w inne otoczenie, jak znajomy głos zasłyszany tam, gdzie trudno się go spodziewać.

Źródła

1. Pimpinella anisum: RHS Plant Profile. Royal Horticultural Society.

2. Pimpinella anisum: Extension Gardener Plant Toolbox. North Carolina State University Extension.

3. Pimpinella anisum: Flora of Iraq description. Royal Botanic Gardens, Kew.

4. Illicium verum: Agroforestree Database 4.0 (2009). World Agroforestry.

5. Anisi aetheroleum: What is anise oil?. European Medicines Agency.