Petrykor, czyli zapach pierwszych kropli deszczu

Chwila, zanim parasol zacznie przeszkadzać

Padają pierwsze krople i ziemia zdaje się odpowiadać. Zanim ulica porządnie zmoknie, w powietrzu pojawia się ziemiste wrażenie z mineralnym akcentem, związane bardziej z zachodzącą zmianą niż z konkretną rzeczą. Parasol może zawadzać, ale sam początek deszczu już trochę to wynagradza.

Petrykor to przydatne słowo, bo nazywa właśnie ten rodzaj spotkania. Jest precyzyjniejsze niż „świeże powietrze” i ma węższy zakres niż „zapach burzy”. Zwraca uwagę na zetknięcie wcześniej suchego podłoża z wilgocią, a otoczenie nadaje temu spotkaniu własny charakter.

W perfumach słowo to może przywołać krótką chwilę na zewnątrz, przy której można zatrzymać się na dłużej. Może cię pociągać wątek ziemisty, mineralne skojarzenie albo wrażenie przestrzeni wokół pierwszych kropel. Kompozycja może wydobyć wybrane skojarzenia, więc dwie interpretacje petrykoru mogą się bardzo różnić, choć wychodzą od tego samego rozpoznawalnego zdarzenia.

Współczesne słowo o korzeniach rodem ze starożytności

Joy Bear i Richard Thomas nadali petrykorowi nazwę w artykule z 1964 roku zatytułowanym Nature of Argillaceous Odour.^PE1 Nowe słowo miało sporą przewagę nad swoim dość prozaicznym poprzednikiem.

Słowo łączy greckie petra, czyli kamień, z mitologicznym ichor, płynem płynącym w żyłach bogów.^PE1 Brzmi, jakby mogło trafić do starożytnego poematu, choć jego historia należy do współczesnej nauki.

Ich badania powiązały skały wystawione na działanie suchych warunków, związany z nimi materiał zapachowy i jego uwalnianie pod wpływem wilgoci.^PE1 Zarówno powierzchnia, jak i to, co się na niej dzieje, należą do tej samej historii.

W zapachu ziemi swój udział ma też biologia

John Innes Centre wskazuje geosminę jako związek o ziemistym zapachu, wytwarzany przez związane z glebą bakterie z rodzaju Streptomyces.^PE2

Warto znać tę nazwę, pamiętając, że geosmina nie odpowiada za każdy szczegół całego deszczowego krajobrazu. Obok ziemistego wrażenia w zapachu mogą dać o sobie znać zielona roślinność, drewniane powierzchnie, powietrze i inne elementy najbliższego otoczenia. Rozpoznanie jednego związku, który ma udział w zapachu, pozostawia miejsce na całą resztę sceny.

Dlatego ogród po okresie suszy i miejski chodnik podczas pierwszego przelotnego deszczu mogą budzić pokrewne, a zarazem odrębne wspomnienia. Słowo „petrykor” łączy je pytaniem o to, co się dzieje, gdy wilgoć dociera do podłoża, i zostawia miejsce na specyfikę każdej powierzchni i każdego otoczenia. Twoje najsilniejsze skojarzenie może wiązać się z podwórzem, ścieżką przy murze lub ziemią wokół drzewa przy ulicy.

Maleńkie pęcherzyki mogą przenosić zapach do powietrza

Badacze z MIT zaobserwowali, jak krople zatrzymują pęcherzyki na porowatych powierzchniach i uwalniają drobne kropelki do powietrza. W opisie z 2015 roku zasugerowali, że proces ten może mieć znaczenie dla przenoszenia zapachu, a jego przebieg zależy od właściwości powierzchni i warunków uderzenia kropli.^PE3

Warto rozróżnić źródło zapachu i sposób, w jaki zapach się rozprzestrzenia. Z podłożem związany jest materiał zapachowy, a osobną kwestią jest proces, dzięki któremu coś z tej powierzchni może trafić do powietrza. Oba elementy należą do spotkania, które pamiętamy jako zapach deszczu.

W perfumach petrykor jest więc czymś więcej niż poetyckim określeniem tego, co mokre. To nuta zapachowa, która pozwala domyślić się, co było wcześniej i co nastąpiło potem. Podłoże było suche, pojawiła się wilgoć i wrażenie się zmieniło. Kompozycja może zasugerować to przejście przez kontrast, na przykład zestawiając suche, mineralne wrażenie z ciemniejszym, ziemistym, bez prób odtwarzania całego zjawiska pogodowego.

Wilgotna ziemia to podłoże, a deszcz obejmuje całą scenę

Te pokrewne określenia łatwiej porównać, gdy w każdym wskażesz to, co wysuwa się na pierwszy plan. Wilgotna ziemia odsyła do samej gleby, która może kojarzyć się z ziarnistością, ciemną barwą, korzeniami lub kruchością. Petrykor kieruje uwagę ku spotkaniu z wilgocią. Akord deszczu może przywoływać padający deszcz, powietrze, próg, okno lub szerokie wodniste wrażenie, bez wyraźnej nuty zapachowej ziemi.

Mokry kamień zawęża skojarzenie w innym kierunku. Na pierwszy plan wysuwa twardą, mokrą powierzchnię, może pociemniałą i odbijającą światło. Perfumy mogą sugestywnie przywoływać mokry chodnik, a jednocześnie dawać niewiele z ziemistego charakteru pierwszego deszczu, którego szukasz. Podobnie głęboki zapach ziemi może się podobać, choć bardziej kojarzy się ze stołem do przesadzania roślin niż z nagłym deszczem.

Gdy próbka cię rozczaruje, te rozróżnienia mogą się okazać zaskakująco przydatne. Zanim uznasz, że zapach nie przypomina deszczu, zapytaj, jakiego aspektu deszczu szukasz. Czy to pierwszy powiew ziemistego zapachu, kamień wyglądający na chłodny, liściaste otoczenie czy otwarte powietrze? Możliwe, że do właściwego zapachu doprowadzi cię zmiana pytania, bez szukania coraz bardziej dosłownej nazwy.

Ulotna chwila, trwały punkt odniesienia

Spróbuj przypomnieć sobie jedną konkretną scenę z deszczem i potraktować ją jako osobiste wspomnienie. Wyobraź sobie powierzchnię, ilość otwartej przestrzeni i to, czy w pobliżu rosły rośliny. Potem oddziel przedmioty od tego, co się wydarzyło. Sucha ścieżka to jeden obraz, jej brzeg, który właśnie zaczyna moknąć, to drugi, a cała przemoczona sceneria to trzeci.

Jeśli chcesz mieć konkretniejszy punkt odniesienia, prowadź krótki dziennik deszczu na znajomej trasie. W zwykły deszczowy dzień zwróć uwagę na wrażenie, jakie daje otoczenie przy chodniku, donicy i osłoniętym wejściu. Dobierz własne słowa, zanim zajrzysz do opisu perfum. Może będą to „ziemiste”, „liściaste”, „o ostrych krawędziach”, „zamknięte” albo po prostu „niczym się niewyróżniające”. W żadnym z tych miejsc nie musisz trafić na idealny moment petrykoru. Później porównaj te scenerie z perfumami, które właśnie próbujesz. Może się wtedy okazać, że szukasz pierwszego powiewu ziemistego zapachu, poczucia otwartej przestrzeni albo konkretnej miejskiej nawierzchni. Miejsce z pamięci staje się przydatniejszym punktem odniesienia, gdy jego poszczególne elementy mają nazwy.

W gotowych perfumach zwróć uwagę, czy skojarzenie z petrykorem pojawia się od razu, czy nabiera wyrazistości w późniejszym rozwoju zapachu, gdy świetliste otwarcie się uspokaja. Może to być przelotne wrażenie otoczone nutami drzewnymi lub zielenią albo główny temat od początku do końca. Nazwa nuty zapachowej opisuje zamysł artystyczny i nie dowodzi, że w składzie znajdują się ziemia, kamień lub zebrana deszczówka.

Żeby cieszyć się tym motywem, możesz się obyć bez stania na zewnątrz w oczekiwaniu na idealny deszcz. Wystarczy zwykłe wspomnienie pogody i uważne porównanie. Urok petrykoru polega po części na tym, że pozwala uchwycić coś, co zwykle zauważa się przelotnie. Nagle ma się wrażenie, że ziemia jest obecna w powietrzu. Nazwanie tej chwili ułatwia jej rozpoznanie, rozmowę o niej i może pomóc odnaleźć ją w zapachu, długo po tym, jak parasol wreszcie wyschnie.

Źródła

PE1. CSIRO, “The smell of rain: how our scientists invented a new word”, March 2015. Institutional history of Joy Bear and Richard Thomas's 1964 research and naming of petrichor.

PE2. John Innes Centre, “Research unearths the science behind the smell of spring”, 6 April 2020. Geosmin and Streptomyces context.

PE3. Jennifer Chu, MIT News, “Rainfall can release aerosols, study finds”, 14 January 2015. Research-team account of drop-impact experiments and proposed aroma-delivery relevance.